शिर्डीचे साई बाबा: ५ थक्क करणारे धडे (Organization of the 5 Lessons). Omsairam Ok
धडा १: केवळ गहू नव्हे, तर पापांचे आणि त्रिगुणांचे विसर्जन
सारांश: कॉलराचीशिर्डीचे साई बाबा: आपल्या जगण्याचा दृष्टिकोन बदलणारे ५ थक्क करणारे धडे - विस्तृत विवेचन
१. प्रस्तावना (Introduction - Expanded)
सन १८५५ च्या सुमारास महाराष्ट्रातील एका सामान्य, लहानशा शिर्डी गावात अवघ्या सोळा वर्षांचा एक तेजस्वी तरुण अचानक अवतरला. कडुनिंबाच्या झाडाखाली ध्यानमग्न अवस्थेत बसलेला, एका वेगळ्याच शांततेने वेढलेला हा तरुण गावकरी आणि सर्वसामान्यांसाठी एक गूढ होता. 'बाबा कोण होते?' 'त्यांचे कूळ काय, धर्म कोणता?' या प्रश्नांचे उत्तर बाबांनी कधीच दिले नाही. त्यांच्या अस्तित्वाचे वर्तुळ या सर्व सीमांच्या पलीकडे विस्तारलेले होते.
बाबांचा वेष सुफी फकीराचा असला तरी त्यांच्या शिकवणुकीत मात्र भारतीय तत्त्वज्ञानातील, विशेषतः वेदांतातील गहन सार भरलेले होते. ते केवळ हिंदू किंवा मुस्लिम धर्मापुरते मर्यादित नव्हते; ते हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचे, सर्वधर्मसमभावाचे एक जिवंत प्रतीक होते. त्यांनी जगाला 'सबका मालिक एक' आणि 'अल्लाह मालिक' हा जो वैश्विक मंत्र दिला, तो आजही करोडो लोकांना एकत्र आणतो. शिर्डीचे रूपांतर एका सामान्य गावातून 'जागृत तीर्थक्षेत्रात' करण्याची बाबांची कथा ही केवळ चमत्कारांची नाही, तर ती मानवी आत्म्याच्या उत्क्रांतीची, आध्यात्मिक रसाने ओथंबलेली एक महान गाथा आहे. बाबांच्या या तेजस्वी जीवनातून आणि लीलांमधून जे पाच मूलभूत धडे मिळतात, ते आजही आपल्याला आपले जीवन आणि जगाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन कसा बदलायचा हे शिकवतात.
२. धडा १: केवळ गहू नव्हे, तर पापांचे आणि त्रिगुणांचे विसर्जन - गहन आध्यात्मिक अर्थ
'श्री साई सत्चरित्र' या ग्रंथाच्या पहिल्याच अध्यायात बाबांच्या गव्हाच्या दळणाची एक महत्त्वपूर्ण आणि चित्तवेधक लीला सांगितली आहे. सुमारे १९१० मध्ये शिर्डीत कॉलराची भीषण साथ पसरली होती आणि लोक भयभीत झाले होते. याच वेळी, कोणत्याही प्रकारची साठवणूक न करणाऱ्या फकिर बाबांनी अचानक एक जाते मांडले आणि गहू दळायला सुरुवात केली. बाबा इतका गहू का दळत आहेत, हे पाहून लोकांना आश्चर्य वाटले. गावातील चार महिलांनी तर बाबांना बाजूला सारून स्वतः जात्याचा दांडा हातात घेऊन गहू दळायला सुरुवात केली, कारण त्यांना वाटले की दळण झाल्यावर बाबा ते पीठ आपल्यामध्ये वाटून देतील.
पण दळण संपल्यावर बाबांनी त्या सर्व महिलांना ते पीठ गावाच्या सीमेवर ओतून टाकायला सांगितले. आणि आश्चर्यकारक चमत्कार हा झाला की, त्या पिठासोबतच गावाला ग्रासलेली कॉलराची साथही सीमेपार गेली!
या घटनेचा केवळ भौतिक अर्थ न पाहता, याचा आध्यात्मिक अर्थ खूप अथांग आहे. बाबांनी येथे केवळ जंतुनाशक म्हणून गहू दळला नाही. 'जाते' हे एका महान तत्त्वज्ञानाचे प्रतीक होते.
गव्हाचे दोन पाटे: हे मानवी जीवनातील दोन प्रमुख मार्ग दर्शवतात—'कर्म' आणि 'भक्ती'. कर्म (आचरण) आणि भक्ती (श्रद्धा) या दोन्ही पाटांमध्ये मनुष्य जीवनभर जगतो.
जात्याचा दांडा (मेख): हा 'ज्ञान' (आत्मज्ञान) दर्शवतो. ज्ञानरूपी दांड्याला धरून कर्म आणि भक्तीचा पाटा फिरवल्यास जीवनाची प्रक्रिया पूर्ण होते.
बाबांनी या लीलेतून सिद्ध केले की, मानवाने आपल्यातील अहंकार, वासना, ईर्षा आणि राग यांसारख्या सूक्ष्म पापांचा भरडा करावा आणि सत्व, रज आणि तम या तीन गुणांचे विसर्जन करावे. जोपर्यंत मनुष्य या त्रिगुणांचा आणि आपल्या 'मी'पणाचा (अहंकार) भरडा करून तो ईश्वरी जात्यात पूर्णपणे समर्पित करत नाही, तोपर्यंत त्याला आत्मज्ञान प्राप्त होऊ शकत नाही. बाबांनी या कृतीतून हेच शिकवले की, भक्तांचे आंतरिक शुद्धीकरण करणे, हाच त्यांच्या कार्याचा मूळ उद्देश होता.
३. धडा २: गुरुदक्षिणेचे 'दोन पैसे' - निष्ठा आणि सबुरी
साई बाबांकडे अनेक भक्त मंत्रोपदेशाच्या आशेने येत असत. एकदा राधाबाई देशमुख नावाच्या एका वृद्ध माऊलीने बाबांनी मंत्र द्यावा म्हणून अन्नपाणी त्यागले. तेव्हा बाबांनी त्यांचे शिष्य श्यामामार्फत (माधवराव देशपांडे) त्यांना आपल्या स्वतःच्या गुरूंची एक विलक्षण कथा सांगितली. बाबा म्हणाले, "माझ्या गुरूंनी मला कधीच कोणताही कानमंत्र दिला नाही, उलट केवळ दोन पैसे 'दक्षिणा' म्हणून मागितले."
हे दोन पैसे म्हणजे कोणतेही भौतिक चलन नव्हते, तर ते मानवी जीवनाचे दोन अमूल्य आधारस्तंभ होते—'निष्ठा' (श्रद्धा) आणि 'सबुरी' (धैर्य).
निष्ठा (Shraddha/Faith): याचा अर्थ आपल्या गुरूवर, ईश्वरावर, आणि स्वतःच्या ध्येयावर असलेली अढळ, निस्सीम, आणि अविचल श्रद्धा. ही निष्ठा कोणत्याही परिस्थितीत डगमगता कामा नये.
सबुरी (Patience/Perseverance): म्हणजे धैर्य, संयम आणि अंतहीन प्रतीक्षा करण्याची ओढ. सबुरीमुळेच मनुष्य जीवनातील संकटांचा सामना शांतपणे करू शकतो आणि योग्य वेळेची वाट पाहू शकतो. बाबांनी स्वतः आपल्या गुरूंची १२ वर्षे अनन्यभावे सेवा केवळ 'सबुरी'च्या आधारावर केली.
या संदर्भात बाबांनी 'कासवीच्या नजरेचे' सुंदर उदाहरण दिले. ज्याप्रमाणे नदीच्या दुसऱ्या तीरावर असलेल्या आपल्या पिलांना कासवी केवळ आपल्या प्रेमळ आणि कृपादृष्टीनेच पोसते, तसेच सद्गुरू आपल्या भक्तांना लांब असूनही केवळ कृपादृष्टीनेच रक्षण करतात. जीवनाचा भवसागर पार करण्यासाठी 'सबुरी' हे मनुष्यातील खरे मनुष्यत्व आहे, जे सर्व संकटांचे निवारण करते.
४. धडा ३: 'अल्लाह मालिक' आणि 'राम-रहीम' एकच - वैश्विक एकात्मता
साई बाबांचे व्यक्तिमत्त्व कोणत्याही एका धर्माच्या चौकटीत मावणारे नव्हते. ते स्वतः 'द्वारकामाई' नावाच्या मशिदीत राहायचे. विशेष म्हणजे, या मशिदीत हिंदू धर्माप्रमाणे नित्य भजन, पूजा आणि अखंड धूनी प्रज्वलित असायची, तर त्याच वेळी मुस्लिम बांधवांकडून नमाज अदा केली जायची. 'अल्लाह मालिक' म्हणत त्यांनी मानवतेचा महान संदेश दिला, जो सर्व धार्मिक भेदांच्या पलीकडचा होता.
द्वारकामाईचे हे दृश्य शिर्डीतील वैश्विक एकात्मतेचे (Universal Unity) एक ज्वलंत प्रतीक बनले. बाबांच्या मते राम आणि रहीम यात कोणताही फरक नव्हता; ते एकाच परमेश्वराच्या दोन रूपांचे प्रतीक होते. त्यांनी समाजातील भेदाभेदांच्या भिंती पाडून 'सबका मालिक एक' हा शांततेचा आणि एकात्मतेचा मंत्र जगाला दिला. त्यांचे तत्त्वज्ञान हे खऱ्या अर्थाने मानवतावादी होते, ज्यात कोणताही भेद नव्हता.
५. धडा ४: उदी - क्षणभंगुरतेची जाणीव आणि आरोग्याचे वरदान
साई बाबांच्या द्वारकामाईतील अखंड धूनीतून मिळणारी राख म्हणजेच 'उदी'. आजही शिर्डीत ही धूनी निरंतर धगधगताना दिसते. ही उदी केवळ राख नसून ती भक्तांसाठी एक महान 'वरदान' ठरली. बाबांनी स्वतःच्या हाताने दिलेली उदी भक्तांच्या शारीरिक आणि मानसिक व्याधी दूर करत असे. भागोजी शिंदे या कुष्ठरोगी भक्ताला उदीमुळे आराम मिळाला, तसेच जामनेर येथील एका माऊलीची प्रसूती वेदनाही उदीच्या स्पर्शाने शांत झाली.
या उदीचा आध्यात्मिक दृष्टिकोन खूप महत्त्वाचा आहे. उदी ही मानवी देहाच्या क्षणभंगुरतेचे प्रतीक आहे. शेवटी हा देह पाच तत्त्वांत विलीन होऊन त्याची राखच होणार आहे, या अंतिम सत्याची जाणीव उदी करून देते.
बाबांच्या शिकवणुकीत एक महत्त्वाचे समीकरण होते:
उदी म्हणजे 'विवेक' (सत्-असत् विचार करण्याची बुद्धी)
दक्षिणा म्हणजे 'वैराग्य' (मोह-मायेचा त्याग)
याचा अर्थ, ज्या भक्ताच्या जीवनात विवेक आणि वैराग्य नांदते, त्यालाच ईश्वरी साक्षात्काराचा आणि परमानंदाचा अनुभव मिळतो. उदी आणि दक्षिणा या दोन्ही गोष्टी बाबांनी एकाच वेळी भक्तांकडून मागितल्या.
६. धडा ५: शब्दाचा पक्का आणि तसबिरीच्या रूपातील दर्शन - सर्वव्यापकता
साई बाबा आपल्या भक्ताला दिलेले वचन कधीही मोडत नाहीत, याचे एक उत्तम उदाहरण १९१७ सालच्या सिमगा (होळी) सणाच्या जेवणाशी संबंधित आहे. हेमंतपंत (गोविंद आर. दाभोलकर) यांना बाबांनी स्वप्नात दर्शन देऊन 'मी आज तुझ्या घरी जेवायला येईल' असे वचन दिले. हेमंतपंतांनी अत्यंत श्रद्धेने तयारी केली, पण प्रत्यक्ष बाबा आले नाहीत. मात्र, जेवणाच्या वेळी अचानक अली मोहम्मद आणि मौलाना इस्नू मुजावर या दोन व्यक्तींनी बाबांची एक मोठी आणि सुंदर तसबीर (फोटो) त्यांच्या घरी आणून दिली.
या घटनेचे वैशिष्ट्य असे की, ज्या क्षणी वांद्रे येथे हेमंतपंतांच्या घरी बाबांच्या तसबिरीला नैवेद्य दाखवला जात होता, त्याच वेळी शिर्डीत बाबा श्यामाला म्हणाले, "आज मी वांद्र्यात हेमंतपंतांकडे पोटभर जेवलो." या 'डबल मिरेकल' (दोन ठिकाणी एकाच वेळी घडलेला चमत्कार) मधून बाबांनी हेच सिद्ध केले की, ते केवळ मानवी शरीरापुरते मर्यादित नसून सर्वव्यापी आहेत (Omnipresent). ते आपल्या भक्तासाठी कोणत्याही रूपात प्रकट होऊ शकतात आणि शब्दाचे पक्के आहेत.
७. निष्कर्ष (Conclusion - Expanded)
शिर्डीचे साई बाबा हे केवळ चमत्कारांचे केंद्र नव्हते, तर ते एका नवीन, अर्थपूर्ण जीवनशैलीचे प्रणेते होते. त्यांच्या संपूर्ण शिकवणुकीचा मूळ गाभा 'अहंकार विसर्जन' (Ego Annihilation) आणि 'संपूर्ण शरणागती' (Complete Surrender) हा आहे. बाबांनी स्वतःच्या जीवनातून आणि लीलांमधून हेच शिकवले की, जेव्हा मनुष्य आपल्यातील 'मी'पणा पूर्णपणे संपवतो, तेव्हाच त्याला ईश्वराशी एकरूपता अनुभवता येते.
आजच्या धावपळीच्या, तणावग्रस्त आणि भौतिक जगात, आपण स्वतःला हे विचारप्रवर्तक प्रश्न विचारले पाहिजेत: "आपल्यातील 'मी'पणाचा भरडा करून, तो बाबांच्या जात्यात समर्पित करण्याची आपली तयारी आहे का?" आणि "या कलियुगात आपण खऱ्या अर्थाने 'सबुरी'चा मंत्र पाळायला शिकलो आहोत का?"
साई बाबांच्या या पाचही धड्यांचा आपल्या जीवनात प्रामाणिकपणे अंगीकार करणे, हीच त्यांच्यासाठी खरी गुरुदक्षिणा ठरू शकते. कारण ज्यांची श्रद्धा अढळ असते, त्यांचे ओझे वाहण्यासाठी साई बाबा आजही सदैव तत्पर आहेत. त्यांची शिकवण ही कालजयी आहे, जी प्रत्येक युगात मानवतेला मार्ग दाखवत राहील.
साथ घालवण्यासाठी गव्हाचे दळण करण्याची लीला.
मुख्य शिकवण: 'जाते' हे 'कर्म', 'भक्ती' आणि 'ज्ञान' यांचे प्रतीक आहे. मानवाने आपल्यातील 'अहंकार' आणि 'सत्व, रज, तम' या त्रिगुणांचा भरडा करून ईश्वरी जात्यात समर्पित करावे, जेणेकरून आत्मज्ञान प्राप्त होईल.
Join the conversation